"Đánh thức" nghề truyền thống
Tháng 10, nắng sớm trải vàng trên mặt hồ Pha Đay, xã Nam Xuân. Phía xa, hơn 10 ha ruộng bậc thang đang vào mùa lúa chín, những thửa ruộng nối tiếp nhau uốn lượn giữa núi rừng. Bao quanh hồ nước và cánh đồng là những nếp nhà sàn của đồng bào Thái nằm nép mình bên sườn núi. Cảnh sắc nguyên sơ, không gian yên bình tạo nên sức hút riêng cho Bản Bút, một điểm đến giàu tiềm năng du lịch cộng đồng ở vùng Quan Hóa cũ.
Trong những ngôi nhà sàn được cải tạo làm homestay, bên cạnh các món ăn truyền thống và hoạt động giao lưu văn nghệ, thổ cẩm xuất hiện ở nhiều vật dụng như: khăn, túi vải, vỏ gối, rèm cửa, chăn, ga và đệm ngồi. Những hoa văn nhiều màu sắc không chỉ làm đẹp không gian lưu trú mà còn giúp du khách tiếp cận gần hơn với văn hóa của đồng bào địa phương.
Cảnh sương sớm trên hồ Pha Đay, xã Nam Xuân. (Ảnh: UBND xã Nam Xuân)
Đây cũng là cách người dân Bản Bút tìm đầu ra mới cho nghề dệt truyền thống, đưa sản phẩm thủ công từ không gian sinh hoạt gia đình trở thành một phần trong trải nghiệm du lịch.
Bà Lương Thị Nhã, 75 tuổi, cho biết, bà bắt đầu học dệt từ năm lên 7. Từ nhỏ, bà thường xuyên chứng kiến mẹ và những người thân trong gia đình ngồi bên khung cửi. Qua thời gian quan sát, học hỏi, bà dần nắm được kỹ thuật mắc sợi, phối màu và tạo hoa văn.
Theo bà Nhã, dệt thổ cẩm là công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ. Từ khâu chuẩn bị nguyên liệu đến tạo hình hoa văn, mỗi công đoạn đều cần sự chính xác. Người thợ phải thuộc quy luật của từng họa tiết, biết điều chỉnh từng sợi chỉ để tạo nên những đường nét đặc trưng trên mặt vải.
Bản Bút có cảnh sắc nguyên sơ (Ảnh: UBND xã Nam Xuân)
"Dệt thổ cẩm không chỉ để làm ra những vật dụng phục vụ gia đình mà còn là cách giữ lại nét văn hóa của dân tộc mình. Tôi mong con cháu tiếp tục học nghề, bởi mỗi hoa văn đều mang dấu ấn và công sức của những thế hệ đi trước", bà Nhã chia sẻ.
Năm 2021, nghề dệt thổ cẩm truyền thống ở Bản Bút được UBND tỉnh Thanh Hóa công nhận là nghề truyền thống. Sự ghi nhận này tạo thêm cơ sở để địa phương quan tâm bảo tồn, đồng thời tìm hướng đưa sản phẩm vào đời sống kinh tế.
Nếu trước đây thổ cẩm chủ yếu được dệt để may trang phục, khăn piêu và các vật dụng phục vụ sinh hoạt gia đình, nay người dân đã mở rộng sản xuất theo nhu cầu của du khách. Những chiếc túi vải, đệm ngồi, chăn, ga, gối được làm với mẫu mã, công năng đa dạng hơn, vừa phục vụ trang trí tại homestay, vừa có thể bán làm quà lưu niệm.
Tạo đầu ra từ du lịch cộng đồng
Nghề dệt thổ cẩm được kết nối với du lịch trong bối cảnh Bản Bút đang từng bước khai thác lợi thế cảnh quan và văn hóa bản địa để phát triển kinh tế.
Hoạt động du lịch cộng đồng tại đây hình thành từ năm 2020. Ban đầu, một số hộ dân tận dụng nhà sàn sẵn có, cải tạo không gian để đón khách lưu trú, tổ chức ăn uống và giới thiệu phong tục, tập quán của đồng bào Thái.
Bà Lương Thị Nhã là một trong những người giỏi dệt thổ cẩm của Bản Bút.
Từ những mô hình đầu tiên, người dân dần nhận ra giá trị kinh tế của cảnh quan, văn hóa và các sản phẩm truyền thống. Những nếp nhà sàn không chỉ là nơi ở mà còn trở thành không gian trải nghiệm; các món ăn địa phương, nông sản và sản phẩm thủ công được đưa vào phục vụ khách.
Hiện Nam Xuân có 5 hộ tham gia kinh doanh du lịch, trong đó 3 hộ làm homestay với 5 sàn nghỉ cộng đồng, mỗi sàn có sức chứa trên 30 người. Một hộ đầu tư thêm phòng nghỉ riêng để đáp ứng đa dạng nhu cầu lưu trú.
Nghề dệt thổ cẩm đang được truyền dạy cho các bạn trẻ.
Theo UBND xã Nam Xuân, trong 8 tháng đầu năm 2026, địa phương đón 8.615 lượt khách, trong đó có 985 lượt khách lưu trú. Hoạt động du lịch tạo việc làm trực tiếp và gián tiếp cho khoảng 40 lao động.
Ông Hoàng Mạnh Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã Nam Xuân, cho biết, từ năm 2020, địa phương đã lựa chọn một số nhà sàn truyền thống để cải tạo thành homestay, từng bước hình thành mô hình du lịch cộng đồng.
Theo ông Hùng, việc đưa thổ cẩm vào không gian lưu trú không chỉ tạo điểm nhấn cho các homestay mà còn giúp sản phẩm truyền thống có thêm công năng sử dụng, mở rộng cơ hội tiêu thụ. Du khách có thể tìm hiểu về nghề dệt, hoa văn và văn hóa của người Thái thông qua chính những vật dụng hiện diện trong không gian sinh hoạt.
Nghề dệt thổ cẩm đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn.
"Xã định hướng phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống. Trong đó, sản phẩm thủ công, đặc biệt là thổ cẩm, được xác định là một trong những yếu tố tạo nên nét riêng của điểm đến. Đây cũng là hướng đi để nghề truyền thống có thể duy trì lâu dài", ông Hùng nói.
Thanh Hóa: Trồng rừng FSC mở đường đưa sản phẩm gỗ tiếp cận thị trường khó tínhĐỌC NGAYTheo lãnh đạo xã, để thổ cẩm trở thành sinh kế bền vững, người dân cần tiếp tục nâng cao chất lượng, đa dạng mẫu mã nhưng vẫn giữ được giá trị thủ công và nét đặc trưng trong hoa văn truyền thống. Địa phương cũng hướng tới kết nối người dệt với các cơ sở lưu trú, đơn vị lữ hành và hoạt động quảng bá du lịch nhằm mở rộng thị trường.
Từ những khung cửi gắn bó với đời sống của đồng bào Thái qua nhiều thế hệ, thổ cẩm Bản Bút đang có thêm không gian phát triển. Khi được đưa vào các sản phẩm du lịch, nghề truyền thống không chỉ có cơ hội tìm kiếm đầu ra mà còn góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân.
