Hạ tầng năng lượng thông minh: Nền móng mới cho tăng trưởng xanh
Trong kỷ nguyên chuyển đổi số và chuyển dịch năng lượng, câu chuyện bảo đảm điện cho nền kinh tế không còn chỉ nằm ở việc xây thêm nhà máy hay kéo thêm đường dây truyền tải. Hạ tầng năng lượng của tương lai phải là một hệ sinh thái thông minh, nơi dữ liệu, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và đổi mới sáng tạo cùng tham gia vào quá trình vận hành.
Thông điệp này được nhấn mạnh tại “Diễn đàn Phát triển hạ tầng năng lượng thông minh” do Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức sáng 24/6. Diễn đàn diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang đứng trước yêu cầu tăng trưởng cao, phát triển công nghiệp hiện đại, đồng thời thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính và hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.
Hạ tầng năng lượng phải đi trước một bước
Phát biểu tại diễn đàn, Phó Tổng Giám đốc VOV Phạm Mạnh Hùng cho rằng Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu đến năm 2030 trở thành quốc gia đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao.
Để hiện thực hóa các mục tiêu đó, hạ tầng năng lượng cần được nhìn nhận như một cấu phần chiến lược của nền kinh tế. Năng lượng không chỉ phục vụ sản xuất, kinh doanh và đời sống dân sinh, mà còn quyết định sức cạnh tranh của nền công nghiệp, khả năng thu hút đầu tư và năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Theo ông Phạm Mạnh Hùng, Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định rõ yêu cầu xây dựng hệ thống năng lượng quốc gia đồng bộ, hiện đại và thông minh; đồng thời tạo đột phá về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong lĩnh vực năng lượng.
Cùng với Luật Điện lực năm 2024, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và các cơ chế, chính sách liên quan, Việt Nam đang có thêm cơ sở để hình thành không gian phát triển mới cho ngành năng lượng. Đây không chỉ là bài toán kỹ thuật của riêng ngành điện, mà là vấn đề có tác động trực tiếp tới doanh nghiệp, nhà đầu tư, người tiêu dùng và toàn bộ nền kinh tế.
“Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, hạ tầng năng lượng không còn chỉ là các nhà máy điện hay đường dây truyền tải điện. Hạ tầng năng lượng của tương lai phải là hạ tầng thông minh, được vận hành trên nền tảng dữ liệu, công nghệ số và các giải pháp đổi mới sáng tạo”, ông Phạm Mạnh Hùng nhấn mạnh.
Từ lưới điện thông minh đến nền kinh tế tự chủ hơn
Một trong những điểm đáng chú ý của hạ tầng năng lượng thông minh là khả năng kết nối nhiều nguồn điện khác nhau trong cùng một hệ thống linh hoạt. Khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng tăng, hệ thống điện không thể vận hành theo tư duy cũ, bởi điện gió, điện mặt trời phụ thuộc lớn vào thời tiết, thời điểm phát điện và điều kiện truyền tải.
Việc phát triển lưới điện thông minh, hệ thống lưu trữ năng lượng, công tơ thông minh và các nền tảng quản trị dữ liệu sẽ giúp ngành năng lượng tối ưu cung - cầu, giảm tổn thất, dự báo phụ tải tốt hơn và hạn chế tình trạng nơi thừa điện, nơi thiếu điện. Ở cấp độ doanh nghiệp, đây cũng là cơ sở để các nhà máy, khu công nghiệp và tòa nhà thương mại quản lý tiêu thụ năng lượng hiệu quả hơn.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và Internet vạn vật trong vận hành hệ thống điện có thể mở ra một lớp giá trị mới: từ giám sát thời gian thực, cảnh báo sự cố sớm, tự động điều chỉnh phụ tải đến hỗ trợ người dùng lựa chọn khung giờ tiêu thụ điện hợp lý. Khi dữ liệu trở thành “nhiên liệu” của hệ thống năng lượng, bài toán tiết kiệm điện không còn chỉ dựa vào kêu gọi hành vi, mà được hỗ trợ bằng công nghệ và cơ chế thị trường.
Tuy nhiên, chuyển đổi sang hạ tầng năng lượng thông minh không thể diễn ra nếu thiếu cơ chế chính sách phù hợp, nguồn vốn dài hạn, công nghệ lõi, nhân lực chất lượng cao và sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, giới khoa học cùng các đối tác quốc tế.
Nhu cầu điện tăng nhanh tạo áp lực mới
Từ góc nhìn chuyên gia, PGS Nguyễn Đức Huy, Trường Điện - Điện tử, Đại học Bách khoa Hà Nội nhận định Việt Nam đang trong giai đoạn tăng trưởng kinh tế nhanh, với tốc độ GDP dự kiến trên 10% mỗi năm trong giai đoạn 2026 - 2030. Tốc độ phát triển này kéo theo nhu cầu điện nội địa tăng mạnh và liên tục.
Theo ông Huy, đến năm 2030, quy mô hệ thống điện Việt Nam sẽ lớn hơn đáng kể so với hiện nay, đồng thời đa dạng hơn về nguồn cung và phụ thuộc nhiều hơn vào các nguồn năng lượng biến đổi. Trong bối cảnh đó, phát triển hạ tầng năng lượng thông minh được xem là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý, vận hành hệ thống, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng.
Thực tế cho thấy, nhu cầu điện của nền kinh tế số sẽ khác đáng kể so với nền kinh tế truyền thống. Các trung tâm dữ liệu, nhà máy thông minh, hệ thống logistics tự động, thương mại điện tử, xe điện và đô thị thông minh đều cần nguồn điện ổn định, chất lượng cao và có khả năng đáp ứng linh hoạt. Vì vậy, nếu hạ tầng năng lượng không đi trước, quá trình chuyển đổi số của nền kinh tế sẽ bị giới hạn bởi chính “nút thắt” năng lượng.
Bài học từ Ireland: Dữ liệu giúp hệ thống điện linh hoạt hơn
Chia sẻ tại diễn đàn, Đại sứ Ireland tại Việt Nam Deirdre Ní Fhallúin cho biết Ireland đã đạt nhiều kết quả đáng chú ý trong phát triển năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió. Năm 2025, các trang trại điện gió tại Ireland cung cấp khoảng một phần ba lượng điện tiêu thụ trên toàn đảo; tổng công suất điện gió trên bờ đạt hơn 5.000 MW.
Một kinh nghiệm đáng chú ý khác là việc Ireland triển khai khoảng 2,2 triệu công tơ điện thông minh tại các hộ gia đình và cơ sở kinh doanh, tương đương hơn 80% số hộ trên cả nước. Hiện 97% số công tơ này truyền dữ liệu hằng ngày, giúp hệ thống điện vận hành linh hoạt hơn, đồng thời hỗ trợ áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng.
Theo Đại sứ Deirdre Ní Fhallúin, công tơ thông minh không chỉ giúp người dân theo dõi mức tiêu thụ điện chi tiết hơn, mà còn tạo điều kiện để họ lựa chọn thời điểm sử dụng điện phù hợp nhằm tiết kiệm chi phí, nhất là trong giờ cao điểm. Đây là kinh nghiệm có giá trị tham khảo đối với Việt Nam khi phát triển hệ thống năng lượng thông minh gắn với quyền lợi của người tiêu dùng.
Điểm cốt lõi trong bài học Ireland không chỉ nằm ở số lượng công tơ thông minh, mà ở cách dữ liệu được chuyển hóa thành chính sách giá điện, hành vi tiêu dùng và năng lực tích hợp năng lượng tái tạo. Khi người dùng có thông tin đầy đủ hơn, thị trường có thể vận hành hiệu quả hơn. Khi hệ thống có dữ liệu theo thời gian thực, nhà quản lý có thêm công cụ để điều phối nguồn điện linh hoạt hơn.
Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào chuyển dịch năng lượng
Với Việt Nam, phát triển hạ tầng năng lượng thông minh không thể chỉ dựa vào đầu tư công hoặc các doanh nghiệp nhà nước. Quá trình này cần sự tham gia của khu vực tư nhân, các nhà đầu tư công nghệ, doanh nghiệp sản xuất thiết bị, đơn vị cung cấp giải pháp số, tổ chức tài chính xanh và các tập đoàn công nghiệp có nhu cầu tiêu thụ năng lượng lớn.
Doanh nghiệp có thể tham gia ở nhiều lớp giá trị khác nhau: đầu tư năng lượng tái tạo, phát triển hệ thống lưu trữ, xây dựng nền tảng quản lý năng lượng, cung cấp thiết bị đo đếm thông minh, tối ưu phụ tải trong nhà máy hoặc triển khai mô hình điện tự sản xuất, tự tiêu thụ. Đây cũng là cơ hội để hình thành các chuỗi cung ứng mới trong lĩnh vực năng lượng sạch, thiết bị điện, tự động hóa và công nghệ dữ liệu.
Ở chiều ngược lại, nếu chậm thích ứng, doanh nghiệp sẽ đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ chi phí năng lượng, yêu cầu giảm phát thải, tiêu chuẩn ESG và các quy định xanh trong thương mại quốc tế. Trong bối cảnh đó, năng lượng không còn là chi phí vận hành đơn thuần, mà trở thành một phần của chiến lược cạnh tranh dài hạn.
Hạ tầng thông minh cho mục tiêu phát triển bền vững
"Diễn đàn Phát triển hạ tầng năng lượng thông minh" cho thấy một nhận thức đang ngày càng rõ hơn: an ninh năng lượng trong giai đoạn mới không chỉ là có đủ điện, mà còn là có một hệ thống điện an toàn, linh hoạt, xanh, số hóa và có khả năng chống chịu trước biến động.
Để đạt được mục tiêu này, Việt Nam cần đồng thời giải quyết nhiều bài toán: hoàn thiện thể chế, huy động vốn, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đào tạo nhân lực, tăng cường hợp tác quốc tế và tạo không gian cho doanh nghiệp tham gia sâu hơn. Đặc biệt, các chính sách cần được thiết kế theo hướng khuyến khích dữ liệu mở, thị trường điện cạnh tranh, sử dụng năng lượng tiết kiệm và phát triển các giải pháp công nghệ nội địa.
Từ nhà máy điện đến công tơ thông minh, từ đường dây truyền tải đến nền tảng dữ liệu, hạ tầng năng lượng đang bước vào một chu kỳ phát triển mới. Ở đó, điện không chỉ được sản xuất và tiêu thụ, mà còn được đo đếm, dự báo, tối ưu và quản trị bằng công nghệ.
Trong hành trình hướng tới tăng trưởng xanh và phát thải ròng bằng “0”, hạ tầng năng lượng thông minh chính là một trong những nền móng quan trọng để Việt Nam nâng cao năng lực tự chủ, bảo đảm an ninh năng lượng và mở rộng dư địa phát triển cho nền kinh tế số.
