Từ chuyện quả sầu riêng đến ý tưởng "cửa khẩu thông minh"
Mỗi mùa thu hoạch, hàng nghìn container nông sản Việt Nam lại đổ dồn về các cửa khẩu để phục vụ xuất khẩu. Với những mặt hàng có tính thời vụ cao như sầu riêng, thanh long hay xoài, tốc độ thông quan gần như quyết định hiệu quả của cả chuỗi logistics, từ bảo quản, vận chuyển đến đưa hàng vào hệ thống phân phối của thị trường nhập khẩu.
Chia sẻ tại tọa đàm "Làm gì để xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD?" do Cục Thông tin và Truyền thông Chính phủ tổ chức ngày 9/7, ông Âu Anh Tuấn, Cục phó Cục Hải quan cho biết, gần như mỗi lô sầu riêng của Việt Nam đều có nguy cơ phải kiểm tra các chỉ tiêu như cadimi, vàng O cùng nhiều kim loại nặng khác. Quy trình kiểm tra vật lý này không chỉ khiến doanh nghiệp phát sinh thêm chi phí mà còn kéo dài thời gian thông quan.
Bài toán đặt ra lúc này không còn đơn thuần là mở rộng hạ tầng cửa khẩu hay tăng số lượng bãi tập kết hàng hóa. Quan trọng hơn là nâng cao năng lực truy xuất nguồn gốc và quản lý rủi ro dựa trên dữ liệu. Trong bối cảnh đó, mô hình "cửa khẩu thông minh" đang được xem là hướng đi tất yếu để nâng cao năng lực thông quan cho nông sản Việt Nam.
Ý tưởng này cũng vừa được phía Trung Quốc đưa ra tại Diễn đàn Thương mại nông sản Việt Nam - Trung Quốc, với mục tiêu kết nối hệ thống hải quan và cơ quan kiểm nghiệm của hai nước trên cùng một nền tảng.
Theo ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, mô hình "cửa khẩu thông minh" sẽ quản lý toàn bộ thông tin của lô hàng ngay từ khâu sản xuất, đóng gói cho đến khi làm thủ tục xuất khẩu.
Khi dữ liệu được kết nối và kết quả kiểm định được hai bên công nhận lẫn nhau, việc kiểm tra thực tế tại cửa khẩu sẽ giảm đáng kể. Nhờ đó, thời gian thông quan được rút ngắn, đồng thời hạn chế nguy cơ hàng hóa bị lưu bãi, ảnh hưởng đến chất lượng và sức cạnh tranh.
Xây “cửa khẩu thông minh” thế nào?
Để mô hình này vận hành, yếu tố cốt lõi không nằm ở phần mềm hay thiết bị tại cửa khẩu mà là chất lượng dữ liệu được xây dựng từ ngay vùng sản xuất.
Theo chuyên gia công nghệ Tô Nguyễn Thành, điều kiện tiên quyết của cửa khẩu thông minh là dữ liệu phải được chuẩn hóa, có định danh thống nhất và có thể liên thông giữa các cơ quan quản lý.
Ông Thành cho biết, chuyển đổi số trong xuất khẩu nông sản phải bắt đầu từ cánh đồng, nơi toàn bộ thông tin về vùng trồng, quy trình canh tác, cơ sở đóng gói, kiểm nghiệm và vận chuyển được cập nhật liên tục lên hệ thống.
Để bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc, hệ thống được xây dựng theo ba lớp định danh: Lớp đầu tiên là định danh cho từng sản phẩm. Mỗi quả sầu riêng đều có hồ sơ riêng ghi nhận nguồn gốc, vùng trồng và toàn bộ quy trình sản xuất. Lớp thứ hai là định danh cho từng thùng hàng. Lớp cuối cùng là định danh cho từng container xuất khẩu.
Đây sẽ là "hồ sơ điện tử" tổng hợp toàn bộ dữ liệu của các sản phẩm nông sản, kèm theo kết quả kiểm nghiệm và các chứng từ phục vụ xuất khẩu.
Việc kiểm tra hồ sơ bằng dữ liệu điện tử thay cho kiểm tra thủ công không chỉ giúp giảm nguy cơ ùn tắc tại cửa khẩu mà còn hạn chế tình trạng hàng hóa nông sản suy giảm chất lượng trong thời gian chờ đợi.
Vẫn còn một bài toán "khó" cần lời giải
Tuy nhiên, từ ý tưởng đến thực tế vẫn còn đang vướng ở một "điểm nghẽn" quan trọng, đó là dữ liệu chưa được đồng bộ.
Theo ông Âu Anh Tuấn, Hải quan Việt Nam đang đàm phán với Hải quan Trung Quốc để kết nối, trao đổi thông tin thông qua Cổng thông tin một cửa quốc gia. Nhưng muốn chia sẻ dữ liệu với cơ quan hải quan nước ngoài thì trước hết phải giải quyết bài toán liên thông ngay trong nước.
Lãnh đạo Cục Hải quan khẳng định, chỉ khi các cơ sở dữ liệu này được kết nối trên cùng một nền tảng, Hải quan mới có thể đóng vai trò đầu mối trao đổi thông tin với cơ quan hải quan các nước và tiến tới công nhận lẫn nhau.
Nói cách khác, để hình thành một "đường biên giới số" với các thị trường nhập khẩu, Việt Nam trước hết cần xóa bỏ những "đường biên giới dữ liệu" vẫn đang tồn tại giữa chính các cơ quan quản lý trong nước.
Trong hành trình hướng tới mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD, "cửa khẩu thông minh" không còn là một mô hình mang tính thử nghiệm mà đang trở thành yêu cầu tất yếu của thị trường.
Nhưng để mô hình này vận hành hiệu quả, điều kiện tiên quyết không chỉ là đầu tư công nghệ, mà còn là xây dựng một nền tảng dữ liệu thống nhất, minh bạch và có khả năng chia sẻ giữa các bộ, ngành.
Khi "điểm nghẽn" này được tháo gỡ, tốc độ thông quan, năng lực cạnh tranh và uy tín của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế sẽ có thêm dư địa để bứt phá.
